Orta Asya'dan Orhun'a

Türklerin bilinen ilk ana yurdu Orta Asya'dır: Altay Dağları ve Tanrı Dağları çevresini de içine alan uçsuz bucaksız bir bozkır.

Ders kitaplarına göre Orta Asya'nın en eski kültürü Anav'dır; arkeolojide Güney Türkmenistan'da daha erken tarihli Ceytun yerleşimleri de bilinir. "En eski kültür" ile "Türklere ait en eski kültür" iki ayrı hükümdür.

Türklerle ilişkilendirilen en eski kültür Afanasyevo'dur; onu Andronovo, Karasuk ve Tagar izler. Bu kültürlerin Türklere aidiyeti tartışmalıdır; sınavda bu sıralama esas alınır.

Türkler ana yurttan dört bir yana göç etti. Bu derste öne çıkan göç nedenleri kuraklık, artan nüfus ve daralan otlaklardır.

Bu göçler yüzünden Türk tarihi tek bir bölgede değil, çok geniş bir coğrafyada geçer.

1. Kuraklık + artan nüfus + daralan otlaklar
2. Ana yurttan dört bir yana göç
3. Türk tarihi çok geniş bir coğrafyada geçer

Bilinen ilk Türk topluluğu İskitlerdir (Sakalar). İskit hükümdarı Alp Er Tunga destanlara geçmiştir. Tomris, bilinen ilk kadın Türk hükümdarıdır.

İskitlerin dili ve kökeni ile Herodot'un Massaget kraliçesi olarak anlattığı Tomris'in kimliği tartışmalıdır; sınavda ders kitabı hükmü esas alınır.

Bilinen ilk Türk devleti Asya Hun Devleti kabul edilir. Bilinen ilk hükümdarı Teoman'dır; merkezi genellikle Ötüken olarak gösterilir.

En güçlü hükümdarı Mete Han'dır. Mete Han dağınık Türk boylarını ilk kez tek bayrak altında topladı. Çin'i yenip vergiye bağladı ama Çin'e yerleşmedi; ders kitapları bunu, kalabalık Çin nüfusu içinde kimliklerini yitirme kaygısıyla açıklar.

Çinliler, Hun akınlarını durdurmak için Çin Seddi'ni yaptı. Çin'in entrikalarının da etkisiyle Hunlar önce doğu-batı, ardından kuzey-güney diye bölündü.

Batıya göçen Hunlar 375'te Karadeniz'in kuzeyine ulaştı. Önlerinden kaçan Germen kavimleri bütün Avrupa'ya yayıldı. Kavimler Göçü, İlk Çağ'ın sonu ve Orta Çağ'ın başlangıcı sayılır; 476'yı başlangıç alan kaynaklar da vardır.

Ders kitapları Roma İmparatorluğu'nun ikiye ayrılmasını da Kavimler Göçü'nün sonuçları arasında sayar; bu kalıcı paylaşım 395'te I. Theodosius'un ölümünden sonra yapıldı. Derebeylik düzeni de bir anda değil, bu çalkantının ardından uzun bir süreçte gelişti.

Hunlar Avrupa'da da devlet kurdu. Attila, Bizans'ı vergiye bağladı; Batı Roma üzerinde de Galya (451) ve İtalya (452) seferleriyle askerî baskı kurdu.

1. 375: Hunlar Karadeniz'in kuzeyine ulaştı
2. Germen kavimleri bütün Avrupa'ya yayıldı
3. Roma ikiye ayrıldı (395) · 476'da Batı Roma yıkıldı · bugünkü Avrupa milletleri oluşmaya başladı · merkezî krallıklar zayıfladı · zamanla derebeylik ortaya çıktı

Kök Türk Devleti'ni 552'de Bumin Kağan kurdu; merkezi yine Ötüken'di. Türk adını devlet adı olarak ilk kullanan devlettir.

Batı kanadını İstemi Yabgu yönetti. İpek Yolu için Sasanilerle birleşip Ak Hunları yıktı; sonra Bizans'la ittifak kurdu.

Devlet doğu ve batı diye ikiye ayrıldı. Doğu Kök Türkleri 630'da, Batı Kök Türkleri 659'da Çin egemenliğine girdi (son batı kağanı 657'de yenilmişti). Kürşat'ın isyanı başarıya ulaşamadı ama bağımsızlık ateşini yaktı.

682'de Kutluk Kağan devleti yeniden kurdu; bu yüzden ona "devleti derleyip toplayan" anlamında İlteriş dendi. Bilge Kağan, kardeşi Kültigin ve vezir Tonyukuk döneminde İkinci Kök Türk Devleti en parlak çağını yaşadı. Orhun Yazıtları İkinci Kök Türk Devleti'nin eseridir; Bilge Kağan Yazıtı, kağanın ölümünden sonra 735'te dikildi.

Kök Türklerden sonra, 744'te Uygur Devleti kuruldu; başkenti Ordubalık'tı. Bögü Kağan Maniheizm'i kabul etti. Uygurlar yerleşik hayata geçti; şehirler ve tapınaklar yaptı.

840'ta Kırgızlar Uygur Devleti'ni yıktı. Uygurlar güneye, Turfan ve Kansu'ya göçüp yeni devletler kurdu.

Her topluluğun bu derste akılda tutulacak tek bir izi vardır. Hristiyanlığı ya da Museviliği benimseyen Türk topluluklarının bir bölümü zamanla başka halklar içinde eriyip millî kimliğini kaybetti; Karaylar ve Gagauzlar gibi dilini koruyan topluluklar da vardır.