Siyasi ve Hukuki İnkılaplar

13 Ekim 1923'te Ankara yeni devletin başkenti oldu. Saltanat kalkmıştı; ama rejimin adı da devlet başkanı da belli değildi.

O günkü düzende her bakanı tek tek Meclis seçerdi. Ekim sonunda hükûmet istifa etti, yenisi kurulamadı; meclis hükûmeti sistemi tıkandı.

29 Ekim 1923'te anayasa değiştirildi ve "Türkiye Devleti'nin hükûmet şekli cumhuriyettir." denildi. Böylece rejimin adı kondu, devlet başkanlığı sorunu da çözüldü.

1. Rejimin adı ve devlet başkanı belirsizdi; hükûmet bunalımı çıktı
2. 29 Ekim 1923: Cumhuriyet ilan edildi
3. Rejimin adı kondu, devlet başkanlığı sorunu çözüldü

29 Ekim 1923'te Mustafa Kemal Paşa ilk cumhurbaşkanı seçildi; ertesi gün (30 Ekim) İsmet Paşa ilk başbakan olarak Cumhuriyet'in ilk hükûmetini kurdu. Cumhuriyet'in ilk Meclis başkanı Fethi Bey'dir.

Hükûmet kurma biçimi de değişti: meclis hükûmeti sisteminden kabine sistemine geçildi. Artık başbakanı cumhurbaşkanı, bakanları da başbakan milletvekilleri arasından seçecek; kabine cumhurbaşkanınca Meclis'in onayına sunulacaktı.

Saltanat kaldırılınca halifelik, Meclis'in seçtiği bir halifeye bırakılmıştı; 1922'den beri yalnız dinî bir makamdı. Ancak halifelik eski düzeni isteyenlerin umudu olmuştu ve millî egemenlikle bağdaşmıyordu.

3 Mart 1924'te halifelik kaldırıldı ve Osmanlı hanedanı mensuplarının yurt dışına çıkarılması kararlaştırıldı. Halifeliğin kaldırılması, laikliğe giden yolda çok önemli bir adımdı.

1. Halifelik eski düzeni isteyenlerin umudu oldu, millî egemenlikle bağdaşmıyordu
2. 3 Mart 1924: halifelik kaldırıldı, Osmanlı hanedanının yurt dışına çıkarılması kararlaştırıldı
3. Laikliğe giden yolda çok önemli bir adım atıldı

Halifeliğin kaldırıldığı gün iki kanun daha kabul edildi; üçü sınavda birlikte sorulur.

Tevhid-i Tedrisat Kanunu'yla bütün okullar tek bir bakanlığa, Maarif Vekâletine bağlandı.

Öbür kanunla Şeriye ve Evkaf Vekâleti kaldırıldı; yerine Diyanet İşleri Reisliği (bugünkü Diyanet İşleri Başkanlığı) ile Evkaf Umum Müdürlüğü (bugünkü Vakıflar Genel Müdürlüğü) kuruldu. Aynı kanunla Erkân-ı Harbiye Vekâleti de kaldırılıp Genelkurmay Başkanlığı kuruldu; böylece ordu siyasetin dışına çıkarılmaya başlandı.

20 Nisan 1924'te yeni anayasa kabul edildi. Egemenlik yine kayıtsız şartsız milletindi; yasama da yürütme de Meclis'teydi, yani güçler birliği sürdü.

Meclis yürütme yetkisini cumhurbaşkanı ve bakanlar kurulu eliyle kullanırdı; yargı ise bağımsız mahkemelerdeydi.

İlk hâlinde 2. maddede "devletin dini İslam'dır" hükmü vardı; bu hüküm 1928'de anayasadan çıkarıldı (maddenin resmî dil ve başkent hükümleri kaldı). 1937'de altı ilke anayasaya girdi ve laiklik anayasada yer aldı. Anayasa, yerini 1961 Anayasası'na bırakana kadar yürürlükte kaldı.

Osmanlı'dan kalan Mecelle hâlâ yürürlükteydi ve din kurallarına dayanıyordu. Azınlıklar ise aile işlerinde kendi kurallarını uyguluyordu; hukukta birlik yoktu.

17 Şubat 1926'da Türk Medeni Kanunu kabul edildi; İsviçre Medeni Kanunu örnek alındı. İsviçre'nin seçilme nedeni, Avrupa'nın en yeni medeni kanunlarından biri olması ve akla, kadın-erkek eşitliğine yakın ilkelere dayanmasıydı.

Resmî nikâh zorunlu, tek eşlilik esas oldu; kadın boşanmada, mirasta ve tanıklıkta erkekle eşit oldu. Bununla birlikte bütün alanlarda tam eşitlik sağlanmadı; örneğin kanun kocayı aile birliğinin reisi saydı. Azınlıklar da kendi aile hukuklarından vazgeçip bu kanunu kabul etti; böylece hukukta birlik sağlandı.

Aynı yıl ceza kanunu İtalya'dan, borçlar kanunu İsviçre'den alındı; ticaret kanunu hazırlanırken Alman ve İtalyan ticaret kanunlarından yararlanıldı (bazı sınav kaynaklarında yalnız Almanya ile eşleştirilir). Yeni kanunları uygulayacak hukukçuları yetiştirmek için 1925'te Ankara Hukuk Mektebi açılmıştı.